Kiedy optymalizacja staje się problemem. Popularne schematy, negowane przez KAS i sądy

Nie każdy korzystny wariant jest unikaniem opodatkowania

Opisane niżej schematy nie są nazwami ustawowymi. To powtarzalne wzorce ryzyka wynikające z decyzji Szefa KAS, uchwał Rady do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania oraz orzecznictwa. Ten sam holding, fundacja rodzinna albo program motywacyjny może być zgodny z prawem w innym stanie faktycznym. O wyniku decydują funkcja gospodarcza, chronologia, dokumentacja i wykonanie planu.

Legalne planowanie nadal jest możliwe. Trzeba jednak wykazać, że biznesowy powód operacji istniał przed analizą podatkową i pozostał aktualny po wykonaniu transakcji.

1. Holding utworzony tuż przed sprzedażą udziałów

Mechanizm jest prosty. Właściciel prowadzi negocjacje z inwestorem. Gdy sprzedaż staje się realna, zakłada spółkę holdingową i wnosi do niej udziały spółki operacyjnej, najczęściej w ramach wymiany udziałów lub aportu. Następnie sprzedaży dokonuje holding. Zakładanym efektem może być neutralność pierwszego etapu, zwolnienie holdingowe przy sprzedaży albo pozostawienie ceny w spółce i odroczenie opodatkowania właściciela.

Żaden z tych skutków nie jest sam w sobie niedozwolony. Polski ustawodawca wprost przewidział reżim spółki holdingowej i zwolnienie dochodu ze zbycia udziałów po spełnieniu ustawowych warunków. Problem zaczyna się wtedy, gdy holding nie ma własnego celu poza przejęciem transakcji przygotowanej wcześniej przez właściciela. ^[3]

Organ będzie pytał, kiedy rozpoczęły się rozmowy z inwestorem i kiedy uzgodniono cenę oraz podstawowe warunki. Sprawdzi, kto prowadził negocjacje i czy holding mógł samodzielnie zdecydować o sprzedaży. Znaczenie będzie miało także dalsze wykorzystanie ceny. Jeżeli nowa spółka nie ma zespołu, kompetencji inwestycyjnych ani polityki reinwestowania, a środki szybko trafiają do właściciela, trudno wykazać jej autonomiczną funkcję.

Rada PUO w uchwale nr 11/2026 nie rozpatrywała klasycznej sprzedaży przez holding, lecz szybką, wieloetapową reorganizację grupy. Za istotne uznała krótkie odstępy między czynnościami, użycie spółki, która wcześniej nie prowadziła działalności operacyjnej, oraz brak realnej zmiany funkcji i ryzyk. Zwróciła też uwagę na niewykonanie deklarowanych planów przez kolejne lata. Ogólne hasła o uproszczeniu grupy, sukcesji i przygotowaniu do sprzedaży nie wystarczyły. ^[4]

Praktyka pokazuje również drugą stronę granicy. W opinii zabezpieczającej z 26 lutego 2026 r., DKP3.8082.11.2025, Szef KAS zaakceptował aport udziałów do holdingu. Znaczenie miały rzeczywiste cele: gromadzenie i reinwestowanie rodzinnego kapitału, działalność inwestycyjna, usługi wspólne oraz skupienie funkcji zarządczych. ^[5]

Nie istnieje więc ogólna reguła, że holding musi działać przez określoną liczbę lat przed sprzedażą. Odrębne terminy mogą wynikać z warunków konkretnej preferencji. Obowiązuje jednak ważna reguła dowodowa: im bliżej sprzedaży powstał podmiot, tym lepiej trzeba wykazać jego niezależną rolę.

Lekcja dla zarządu jest konkretna. Nie należy tworzyć holdingu wyłącznie po to, aby przejął uzgodnioną sprzedaż. Najpierw trzeba określić jego funkcje, kapitał, kompetencje i politykę inwestycyjną, a następnie konsekwentnie je realizować.

2. Fundacja rodzinna jako przejściówka przed zbyciem

Fundator wnosi do nowej fundacji udziały lub akcje, gdy sprzedaż jest już planowana. Fundacja zbywa aktywa albo uzyskuje wynagrodzenie za ich umorzenie. Następnie pieniądze są wypłacane fundatorowi lub beneficjentom. Konstrukcja ma zastąpić bezpośrednią sprzedaż przez osobę fizyczną i wykorzystać zasady opodatkowania fundacji oraz świadczeń.

Fundacja rodzinna może legalnie posiadać i zbywać udziały. Może też otrzymywać dywidendy, reinwestować kapitał i spełniać świadczenia. Ryzyko wynika nie z formy prawnej, lecz z użycia fundacji jako krótkotrwałego podmiotu transakcyjnego.

23 stycznia 2026 r. Szef KAS odmówił wydania opinii zabezpieczającej w sprawie DKP3.8082.4.2025. Plan obejmował utworzenie fundacji, wniesienie akcji i udziałów, sprzedaż akcji, odpłatne umorzenie udziałów oraz świadczenia dla beneficjentów, w tym fundatora. Organ uznał, że korzyść związana z wniesieniem akcji, ich sprzedażą przez fundację i dystrybucją środków może być sprzeczna z celem przepisów. W ocenie organu znaczenie miały dominująca kontrola fundatora, częściowe tylko wniesienie majątku i słabość wskazanego celu sukcesyjnego wobec planowanych transakcji. ^[6]

Nie wynika z tego zasada, że fundacja nie może sprzedać wniesionych udziałów. W opinii z 6 maja 2026 r., DKP16.8082.10.2025, Szef KAS udzielił ochrony. Nie prowadzono negocjacji z inwestorem, sprzedaż nie była planowana w krótkim terminie, spółka rozwijała działalność, a fundacja miała służyć długoterminowemu gromadzeniu i pomnażaniu majątku. Organ przeciwstawił ten model instrumentalnemu wykorzystaniu fundacji do szybkiej sprzedaży aktywów. ^[7]

Podobne znaczenie ma opinia z 26 maja 2025 r., DKP2.8082.9.2024. Ochronę uzasadniały między innymi brak prób sprzedaży przed powstaniem fundacji, zamiar reinwestowania ceny, brak planu wypłaty środków fundatorowi i wielopokoleniowe założenia statutu. ^[8]

Lekcja dla właściciela jest jasna. Fundacja powinna rozwiązywać konkretny problem sukcesyjny i zarządzać majątkiem po sprzedaży. Jeżeli powstaje dopiero po uzgodnieniu nabywcy, a cena ma szybko wrócić do fundatora, ryzyko zastosowania GAAR jest realne.

3. Akcje fantomowe zamiast wynagrodzenia

Członek zarządu lub kluczowy pracownik otrzymuje prawo nazwane akcją fantomową albo instrumentem pochodnym. Wypłata zależy od wyniku spółki, wartości udziałów lub zdarzenia płynnościowego. Podatnik kwalifikuje świadczenie jako przychód z kapitałów pieniężnych opodatkowany stawką 19 proc., a nie jako wynagrodzenie ze stosunku pracy rozliczane według skali.

Programy motywacyjne są normalnym narzędziem biznesowym. Nie każdy instrument oparty na wartości spółki stanowi jednak przychód kapitałowy. Nazwa dokumentu nie rozstrzyga o źródle przychodu.

W wyroku z 13 czerwca 2025 r., II FSK 1288/22, NSA badał wypłaty wynikające z umów Shadow Share Agreement. Uznał, że umowy nie tworzyły rzeczywistych instrumentów pochodnych. Były podstawą dodatkowego wynagrodzenia związanego z pracą członka zarządu. W pierwszej kolejności należało więc zastosować zwykłe przepisy i prawidłowo zakwalifikować przychód. GAAR nie była potrzebna. Podobne rozstrzygnięcia zapadły tego samego dnia w sprawach II FSK 1235/22, II FSK 1286/22 i II FSK 1287/22. ^[9]

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Klauzula GAAR służy pominięciu korzyści wynikającej ze sztucznego sposobu działania. Zwykła kwalifikacja odpowiada na wcześniejsze pytanie: czym dane świadczenie jest według ustawy. Jeżeli ekonomicznie stanowi zapłatę za pracę, finansowa etykieta nie zmieni jego charakteru.

W prawidłowo zaprojektowanym programie mogą występować realne ryzyko inwestycyjne, jasne zasady nabywania praw i powiązanie z długoterminowym wzrostem wartości. Potrzebna jest także dokumentacja odrębna od zwykłej premii. Nadal nie przesądza to automatycznie o kwalifikacji podatkowej. Trzeba zbadać konkretny instrument, status uczestnika i podstawę wypłaty.

Lekcja dla zarządu jest prosta. Projektu nie należy zaczynać od stawki 19 proc. Najpierw trzeba ustalić ekonomiczną funkcję świadczenia. Jeżeli wypłata jest nagrodą za pracę, forma akcji fantomowej nie zamieni jej w dochód kapitałowy.

4. Cyrkularne finansowanie wewnątrzgrupowe

Grupa tworzy nowe spółki celowe. Jedne podmioty sprzedają im aktywa, inne obejmują wyemitowane obligacje albo udzielają pożyczek. Zapłata ceny, finansowanie i spłata są synchronizowane. Te same kwoty krążą między rachunkami lub wierzytelności są potrącane. Po zakończeniu operacji ekonomiczna kontrola nad aktywem pozostaje w grupie. Pojawia się jednak koszt odsetek, strata albo przychód objęty zwolnieniem.

Uchwała Rady PUO nr 8/2026 z 5 marca 2026 r. jest niemal modelowym przykładem. Fundusz sprzedał akcje luksemburskiej spółki powiązanym spółkom celowym, a następnie objął emitowane przez nie obligacje. Operacje bankowe były zsynchronizowane. Występowały wypłaty na nabycie obligacji i wpłaty tych samych kwot jako ceny akcji. Zamiast dochodu z udziału w transparentnej spółce pojawiły się odsetki od obligacji korzystające wówczas ze zwolnienia.

Rada uznała zastosowanie GAAR za zasadne. Wskazała brak własnych środków u nabywców, brak zabezpieczenia długu i pośredników bez samodzielnej funkcji. Znaczenie miały też kompensowanie operacji oraz formalne wykreowanie tytułu dłużnego do potrąceń bez rzeczywistego finansowania. ^[10]

Sprawa odpowiada wcześniejszemu ostrzeżeniu MF nr 001/2017 dotyczącemu wykorzystywania FIZ i obligacji. Rada nie zanegowała obligacji jako instrumentu. Zakwestionowała układ, w którym dług nie finansował nowej aktywności, lecz zmieniał podatkową nazwę dochodu generowanego przez to samo aktywo. ^[11]

Art. 119c Ordynacji wskazuje jako symptomy sztuczności między innymi elementy wzajemnie się znoszące, pośredników bez uzasadnienia gospodarczego i powrót do stanu zbliżonego do wyjściowego. Sygnałem jest także korzyść bez odzwierciedlenia w ryzyku lub przepływach. Nie oznacza to, że potrącenie albo cash pooling są niedozwolone. Muszą jednak obsługiwać rzeczywiste potrzeby finansowe i zmieniać pozycję ekonomiczną uczestników. ^[1]

Lekcja dla dyrektora finansowego jest praktyczna. Każda pożyczka powinna odpowiadać na realne zapotrzebowanie, mieć źródło finansowania, warunki rynkowe, zdolność spłaty i ekonomiczne ryzyko. Jeżeli pieniądz tylko zatacza koło, dokumentacja cen transferowych nie uratuje konstrukcji.

5. Aport lub obrót znakami towarowymi wyłącznie dla amortyzacji

Znaki towarowe lub inne prawa IP są przenoszone między podmiotami powiązanymi, aportowane do spółki celowej, sprzedawane na kredyt albo wracają do podmiotu operacyjnego. Nowa wartość początkowa ma tworzyć odpisy amortyzacyjne, opłaty licencyjne lub koszt przy późniejszej transakcji. Operacyjnie prawa nadal służą temu samemu biznesowi.

Uchwała Rady PUO nr 1/2025 dotyczyła wieloletniej sekwencji obrotu znakami i późniejszej amortyzacji po aporcie przedsiębiorstwa. Rada uznała zastosowanie GAAR za niezasadne. W rozpatrywanym stanie prawnym zwykłe przepisy CIT kompleksowo regulowały prawo do amortyzacji i kontynuacji wartości. To ważne zastrzeżenie: ryzykowna konstrukcja nie zawsze jest kwestionowana na podstawie GAAR. Może zostać zakwestionowana przez prawidłową wykładnię kosztów. ^[12]

Inny mechanizm zastosowano w sprawie zakończonej nieprawomocnym wyrokiem WSA w Gliwicach z 18 września 2025 r., I SA/Gl 1516/24. Sąd zaakceptował wykorzystanie art. 199a Ordynacji do odczytania rzeczywistej treści zwrotnego obrotu znakami, połączonego ze sprzedażą, pożyczką i późniejszym przejęciem. W uzasadnieniu powołano linię NSA, w tym wyrok z 25 lutego 2025 r., II FSK 834/22. Sąd zaznaczył zarazem, że art. 199a nie jest klauzulą obejścia prawa. Dotyczy ustalenia zgodnego zamiaru stron oraz czynności pozornej i ukrytej. ^[13]

Lekcja dla zarządu jest jednoznaczna. Przeniesienie IP powinno zmieniać sposób zarządzania prawami, odpowiedzialność, funkcje i ryzyko. Samo podniesienie wartości podatkowej bez zmiany ekonomicznej jest słabym uzasadnieniem.

Co łączy kwestionowane konstrukcje

Pierwszym wspólnym elementem jest chronologia. Najpierw pojawia się zdarzenie generujące podatek, a dopiero potem podmiot lub instrument mający ten podatek zmniejszyć. Wewnętrzne dokumenty pokazują, że nabywca, cena albo wypłata były znane przed rozpoczęciem reorganizacji.

Drugim elementem jest brak autonomicznej funkcji. Holding nie zarządza inwestycjami. Fundacja nie realizuje planu sukcesyjnego. Spółka celowa nie ma środków na zakup. Instrument motywacyjny nie daje praw innych niż premia. Podmiot istnieje formalnie, lecz można go usunąć z diagramu bez zmiany biznesowego rezultatu.

Trzeci element to rozbieżność między deklaracją a wykonaniem. Dokumenty mówią o integracji, reinwestowaniu lub sukcesji, ale po transakcji nie zmieniają się procesy, personel, decyzje ani ryzyko. Realizowany jest wyłącznie krok dający korzyść podatkową.

Nie należy przy tym mieszać podstaw prawnych. GAAR ocenia korzyść sprzeczną z celem przepisów, podatkowy cel i sztuczność sposobu działania. Art. 199a służy ustaleniu rzeczywistej treści czynności i skutków czynności ukrytej. Zwykła kwalifikacja rozstrzyga, czy wypłata jest wynagrodzeniem, przychodem kapitałowym albo kosztem. Należyta staranność ma podstawowe znaczenie w innych obszarach, zwłaszcza w sporach VAT dotyczących uczestnictwa w oszustwie. Nie zastępuje analizy GAAR.

Skutki błędu nie kończą się na dopłacie podatku. Decyzja może obejmować odsetki oraz dodatkowe zobowiązanie podatkowe. Ryzyko wpływa też na badanie sprawozdania, cenę sprzedaży przedsiębiorstwa, zapewnienia w umowie M&A i możliwość wypłaty dywidendy. Może mieć również znaczenie dla odpowiedzialności osób zatwierdzających operację. ^[1]

Zarząd powinien znać koszt wariantu zakwestionowanego, możliwy czas sporu i wpływ zabezpieczenia podatku na płynność. Dopiero takie porównanie pokazuje rzeczywistą opłacalność projektu.

Jak nie wpaść w tę pułapkę

Dokumentacja nie powinna powstawać dla samego archiwum. Musi odzwierciedlać rzeczywisty proces decyzyjny. Najlepszym dowodem celu biznesowego jest późniejsze wykonanie planu.

• Zdefiniuj problem biznesowy przed wyborem rozwiązania podatkowego.
• Odtwórz pełną chronologię negocjacji, uchwał, umów i przepływów.
• Porównaj wybrany wariant z prostszą drogą i wyjaśnij, dlaczego została odrzucona.
• Sprawdź, czy projekt nadal ma sens po usunięciu oczekiwanej korzyści podatkowej.
• Przypisz każdemu podmiotowi rzeczywiste funkcje, aktywa, personel, finansowanie i ryzyko.
• Określ mierzalne cele, terminy oraz osoby odpowiedzialne za ich wykonanie.
• Zweryfikuj, czy przepływy zmieniają pozycję ekonomiczną uczestników, czy jedynie zataczają koło.
• Zabezpiecz dokumenty istniejące w chwili decyzji, w tym modele, prezentacje, korespondencję i analizy wariantów.
• Oceń odrębnie GAAR, szczególne klauzule antyabuzywne, MDR, ceny transferowe, WHT oraz zwykłą kwalifikację.
• Przy operacji znacznej wartości lub trudnej do odwrócenia rozważ opinię zabezpieczającą przed podpisaniem wiążących dokumentów.

Wniosek

Legalne planowanie podatkowe pozostaje częścią racjonalnego zarządzania. Przedsiębiorca może korzystać z holdingu, fundacji rodzinnej, finansowania wewnątrzgrupowego i programów motywacyjnych. Nie powinien jednak używać ich jako krótkotrwałej warstwy pomiędzy znanym już zdarzeniem a jego opodatkowaniem.

Największym ryzykiem nie jest sama wysokość oszczędności. Jest nim brak odpowiedzi na proste pytanie: co ta konstrukcja zmienia w biznesie poza podatkiem? Jeżeli odpowiedź sprowadza się do nowych umów, rachunków i nazw podmiotów, materiał obronny będzie słaby.

Kancelaria Empirium analizuje ryzyko podatkowe przed reorganizacjami, sprzedażą biznesu, wdrożeniem fundacji rodzinnej, finansowaniem wewnątrzgrupowym i programami motywacyjnymi. Przygotowuje wnioski o opinie zabezpieczające oraz reprezentuje przedsiębiorców w postępowaniach przed Szefem KAS, Radą PUO, WSA i NSA. Analiza przeprowadzona przed pierwszą wiążącą czynnością zwykle daje zarządowi więcej możliwości niż obrona konstrukcji po jej wykonaniu.